Mübadele: Aynı Evden, Ayrı Dünyalara

Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi’nin 103. yıl dönümü, Mudanya Belediyesi tarafından “Aynı Evden, Ayrı Dünyalara” temasıyla düzenlenen etkinliklerle Mudanya’da anıldı. Mudanya Belediye Başkanı Deniz Dalgıç’ın ev sahipliğinde gerçekleşen etkinliklere, Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey, Kuşadası Belediye Başkanı Ömer Günel, Nilüfer Belediye Başkanı Şadi Özdemir, siyasi parti temsilcileri, mübadil dernekleri, akademisyenler ve vatandaşlar katıldı.

Etkinlikler, mübadiller anısına hazırlanan “1900’lü Yılların Başlarında Girit” fotoğraf sergisi ile başladı. Koleksiyoner Cüneyt Pekman'ın engin arşivinden seçilen fotoğraflardan oluşan ve 1900’lü yıllarda Girit ve Girit’te ilk Türk Müslüman fotoğrafçı olan Rahmizâde Bahaettin’in fotoğraflarının da yer aldığı sergi Mudanya Cumhuriyet Galerisi'nde açıldı.

Serginin açılış konuşmasını yapan Mudanya Girit ve Yanyalılar Derneği Başkanı Zehranur Özman Biricik, arşivini paylaştığı için Cüneyt Pekman'a, Girit mahallesindeki üç katlı bu evi restore ederek 'Kültür ve Sanat'ın hizmetine sunduğu için Mudanya Belediye Başkanı Deniz Dalgıç'a teşekkür etti ve kendilerine birer fidan hediye etti. 

Kısaca Cüneyt Pekman

1932 yılında Girit Kandiya mübadili bir ailenin ikinci kuşağı olarak Mudanya'da doğan Cüneyt Pekman, ilkokulu Şükrü Çavuş Okulu'nda okudu. Ahmet Rüştü Ortaokulu'nun bir numaralı mezunu oldu. Eğitimine Bursa Erkek Lisesi ile devam ederek İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi ile tamamladı. Çalışma hayatına 1958 yılında bankacılıkla başladı. On beş yıl banka müdürlüğü ve banka yönetim kurulu üyeliği yaptı. 1973 yılında bankacılıktan ayrılarak özel sektöre geçti. 48 yıl ÇEMTAŞ Çimento, Duraner Grup ve Gökçen Grup gibi firmalarda müdürlük, genel müdürlük, yönetim kurulu üyelikleri, murahhas üyelik ve denetçilik görevlerini üstlendi. 2022 yılında iş hayatına son verdi. Öğrencilik yıllarından başlayarak çok çeşitli dernek çalışmalarında kurucu ya da aktif üye olarak çalıştı. Aralıklı olarak siyasi faaliyetlere katıldı. Pekman elan Mudanya'daki tarihî evinde yaşıyor.

Bir Bavul Dolusu Hasret

Sergi açılışının ardından "Bir Bavul Dolusu Hasret" oyunu Girit mahallesindeki tarihî bir evin önünde oynandı. 

Yüz üç yıl önceki mübadiller gibi onlar da ellerinde tahta bavullar, kucaklarında bebeler ile denizden geldiler. 

Hem Kırmızı hem Karanfil

Mütareke Müze Evi önünde düzenlenen denize karanfil atma töreni öncesi, Lozan Mübadilleri Vakfı ile Türkiye’deki mübadil kuruluşları tarafından imzalanan 103. Yıl Bildirisi okundu. 

Sonra da bu yolculukta denizde can verenler anısına denize kırmızı karanfiller bırakıldı. Karanfiller cansız bedenler gibi suyun üzerinde hazin hazin salındı, kalpler yaşananların acısıyla bir kez daha kavruldu, yandı.

O anlarda denizde seyreden her şeyden uzak bir tekne kendi ekmeğinin derdindeydi. Zaten her şey de aş için, iş için, huzurlu bir hayat için değil miydi?

Mübadele Kültürü Paneli

Restore edilerek hizmete açılan Tirilye Kültür Evi'nde gerçekleşen "Mübadele Kültürü" başlıklı ilk panelin moderatörlüğünü Lozan Mübadilleri Vakfı Mudanya Temsilcisi Cumhur Aksan yaptı.

Marmara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğr. Üyesi Ayşegül İnginar Kemaloğlu Mübadeleyi rakamlarla ve verilerle akademik olarak anlattı. Gidenler gelenlerin neredeyse üç katıydı. Gidenlerden boşalan evlerin üçte biri gelenlerle doldu, ya üçte ikisine ne oldu? Peki ya gelenlerden boşalan evler gidenlere yetti mi? Herkes kendi coğrafyasına uygun yere yerleşebildi mi? Yoksa balıkçı adam dağ başına, çiftçi adam şehre, tüccar ovaya mı gönderildi? 

Elden geldiğince düzenlenmeye çalışılsa da, zordu zor...

Yazar Saba Altınsay "Kritimu" kitabını yazma aşamalarını anlatırken Mübadelenin edebiyattaki gücüne şahit olduk. Saba Altınsay'ın anlattığı kendi ailesinin hikâyesiydi. Malum, yaşananlar bir birey ya da bir aile üzerinden anlatıldığı zaman insanlar hikâyeyi daha içselleştiriyor, daha benimsiyor. O yüzden edebiyat, tiyatro, sinema gibi, hikâye anlatıcılığını önceleyen, empatiyi geliştiren, topluma ayna tutan sanatlar çok önemli.

Tarihte Mübadele konusunu Araştırmacı, Tarihçi, Yazar Raif Kaplanoğlu'ndan dinledik.

Kaplanoğlu mübadele tarihi üzerine araştırmalar yaparken çok insan hikâyesi dinlediğini ancak o dönemde akademik verilere odaklandığı için hikâyelere yeterince önem vermediğini ve onları kaydetmediğini, şimdi ise bunun pişmanlığını yaşadığını söyledi.

Mübadil Kentler, Birleşin!

Mübadil kentlerin belediye başkanlarının bir araya geldiği "Mübadeleyle Yüzleşen Kentler" panelinde Mudanya, Kuşadası ve Bursa Büyükşehir Belediyesi Başkanları mübadeleyle ilgili anılarını ve görüşlerini paylaştı. Panelin moderatörlüğünü yapan Mudanya Belediye Başkanı Deniz Dalgıç, Mübadil Kentler Birliği ya da Mübadil Kentler Ağı kurulması önerisi getirdi. Dalgıç, bu yapı aracılığıyla düzenli buluşmalar ve ortak projeler geliştirilebileceğini, ortak hafızanın canlandırılmasının, sözlü tarihin yazılı ve somut hale getirilmesinin gelecek kuşaklar açısından önemli olduğunu, farklı kentlerdeki küçük bir bilginin başka bir kentteki hikayeyi tamamlayabileceğini belirtti.

Tirilye'deki Taş Mektep'in bir katının Mübadele Müzesi haline gelmesi önerisi, izleyiciler arasında bulunan Bursa'nın girişimci kadını, mübadil torunu Tirilyeli Dilek Düvenci Şeker'den geldi.

Macır Başkanın Anıları

Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey, doğduğu köy olan mübadil köyü Özlüce'den çıkıp okul için dedesinin yanında, Bursa'da yaşamaya başladığı günlerde kendilerine "macır" dendiğini, H'leri söyleyemediği için zorluklar yaşadığını anlattı. Sesindeki samimiyet o günlere duyduğu özlem ile birleşti. Muhacirlerin H'leri söyleyememelerine rağmen çocuklarına H ile başlayan isimler koyma tespitini bir 'stand-up'çı gibi anlatarak hepimizi güldürdü. Asan, Üseyin, Alil, Alibraam, Aalide, Uuriye gibi gibi. 

O zamanlar Bursalıların muhacirlere kız vermediğini anlatırken, kendi köyünün bile kendi içinde ayrıştığını, onların da 'kız alma-verme'ye pek sıcak bakmadığını, kaçan sevdalılar olduğunda ailelerin birbirine girdiğini anlattı. 

Muhacirlerin çalışkanlıkları ve Rumeli'den getirdikleri bilgiler ile ülkeye büyük değer kattıklarını söyledi. 

Benim içimi en acıtan şey ise evlerinin anahtarlarını yıllarca saklamaları oldu. Bu gidişin dönüşü olacağını düşünerek yaşamışlar hep. Ta ki umutları kesilinceye dek. 

Bazıları yıllar sonra doğdukları toprakları ziyaret etmiş, bir çoğu ise yurt bildikleri toprakları bir daha hiç göremeyip, "vatan" hasretiyle göçüp gitmiş.

Yörük olarak gidip mübadil olarak dönmek

Aslında Anadolu'dan Rumeli'ye gönderilen Türklerin pek çoğunun olduğu gibi onlar da zamanında Toroslardan, Karamanoğullarından Rumeli'ye gönderilmişlerdi. Deniz Dalgıç'ın dediği gibi yaklaşık 450 yıl önce Yörük olarak gitmiş, 450 yıl sonra Mübadil olarak dönmüşlerdi.

Bu yerinden etme, Osmanlı'nın "şenlendirme" yöntemiydi. Bu yöntem ile fethedilen ya da iskana açılan topraklardaki halkların arasına Anadolu'dan gelen halklar belli bir oranla yerleştiriliyor, böylece nüfus dengeli ve ahenkli hale getiriliyordu. Bazen de arıza çıkaran topluluklar bu yöntemle dağıtılıyordu. 

Yazmak lazım cancağızım

Hristiyanların doğan her çocuğu kiliseye kaydettikleri gibi her şeyi kayıt altına alma adetleri var. Gittikleri yerlerde geldikleri yerleri resmedip aynısını kurmuşlar. Yeni yerleşimlerine de Neo Mudanya, Neo Foça gibi isimler vermişler. Kendi topluluklarını korumuşlar. Yoksa gelenler burada ne kadar Rum soyu denilerek pek istenmediyse, onlar da orada Türk soyu olarak pek hazzedilmemiş.

Bizde ise yazmak yerine konuşmak var. Kayıtlar pek verimli değil. Kadınlar zaten hesapta yok. Oysaki bir toplumun tarihi belgelerden, romanlardan, öykülerden, yani yazıdan anlaşılıyor. Bunca yılda nice bilgi, anı, hikâye kayboldu gitti, nicesi ise dilden dile dolaşırken gerçekliğini yitirdi. Oysa yazılsaydı...

Yazmadılar diye sadece büyüklere yüklenmeyelim. Onların çoğu acılarını depreştirmemek için yazmadı belki. Büyükler yaşarken sormayan ve kayıt almayı akıl etmeyen küçüklere bakalım. Onlar da şimdiyi yaşayıp, geleceği düşlerken geçmişe pek bakmaz. Onlar için büyükler yaşlı ve eskidir. Merak bile etmez. Tam merak etmeye başlayıp sormayı akıl ettiği zaman ise etrafta soracak kimse kalmaz. 

Lozan Mübadilleri Vakfı 

Bozbey'in anlatımları ile devam edelim: 2000 yılında İstanbul'da Lozan Mübadilleri Vakfı (LMV) 23 kişi ile kurulur. Kuruluşta Bursa'dan dört isim vardır. Mustafa Bozbey, Turhan Tayan, Bilgin Alan ve başkanın adını hatırlayamadığı bir kişi. Bu vakfın kurulmasına hem insanların köklerine olan merak ve özlem hem de önce 17 Ağustos 1999'da Türkiye'de meydana gelen Marmara Depremi, ardından 7 Eylül’de Atina’da yaşanan deprem vesile olur. Yaşanan felaketler iki halk arasında dostluk ve dayanışmayı geliştirir. Bu da Lozan Mübadilleri Vakfı (LMV) kurulma fikrini ortaya çıkarır. 1999 yılının Kasım ayında “Büyük Mübadele Çocukları Girişimi” adıyla bir inisiyatif başlatılmıştır. Girişimciler, 30 Ocak 2000 tarihinde düzenlenen “Mübadillerin İstanbul Buluşması” etkinliğiyle ilk büyük organizasyonlarını gerçekleştirir. Bu toplantı, kamuoyunda büyük yankı uyandırır ve hem Türkiye’de hem de Yunanistan’da basında geniş yer bulur. İki halk birbirini hatırlamıştır.

Vakfın resmî kuruluş tarihi 24 Mayıs 2001 olarak kayda geçer.

Ardımızda Kalanlar

İşte o zorluklara katlananların çocukları bugün dünyanın dört bir yanında yaşıyor, atalarının soyunu devam ettiriyor, şarkılarını çalıyor, türkülerini söylüyor. 

Mudanya'daki programın akşamında Bursa Lozan Mübadilleri Kültür ve Dayanışma Derneği ve Nilüfer Belediyesi tarafından Konak Kültürevi'nde düzenlenen programda Özlem Doğuş Varlı, Ersen Varlı ve Nikos Andrikos hafızalarda iz bırakan anıları sese ve müziğe aktardı. Ardımızda kalan ezgiler, tatlar, kokular derinlerden çıkıp geldi. 

Mübadele göç değildir

Mübadele, "bedel"den türeyen acı bir söz. Tanımı, değiş tokuş etme, bedeliyle değiştirme. Türkiye ve Yunanistan arasında Türk-Yunan nüfus mübadelesinde bedel ödeyen 'mübadil'dir. 

Türk ve Rum Ahalinin Mübadelesine Dair Mukavelename ve Protokol 30 Ocak 1923’te imzalanır. Nüfus mübadelesi 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Antlaşması'nda yer alarak kesinlik kazanır. Bu antlaşma ile Türkiye ve Yunanistan arasında karşılıklı olarak binlerce insan yer değiştirecektir.

Değiştirecektir de nasıl değiştirecektir? Bir odadan bir odaya geçmiyorsun ki! Kolay mı öyle ha deyince göçmek? Hem de hiç niyetin yokken, hem de hiç istemiyorken, hem de yüzyıllardır bu topraklarda yaşıyorken. Ardında dirilerini bırak, ölülerini bırak, malını mülkünü, ekinini hayvanını bırak, tüm hayatını iki valize doldur ve düş yollara. Yolda öldün öldün, kaldın kaldın. Belki anandan ayrı düştün, belki karındaşından. Aynı evden çıktın ama bambaşka hayatlara savruldun.

Gidiyorsun!

Birinci Dünya Savaşı ve devamında Kurtuluş Savaşı sonrası Yunanistan'da kalan Müslümanlar ile Türkiye'de kalan Rum Ortodokslar "ait oldukları (söylenen) yerlere" böyle gönderildi. Bu ayrımdaki tek belirleyici unsur vardı: O da din, yani "inanç"tı. 

Oysaki yaşantı aynı, türküler aynı, yemekler aynı, giysiler aynı, oyunlar aynı, sadece ibadetler farklı. Hani hepimiz aynı Tanrı'nın kullarıydık? Ne oldu şimdi böyle birden bir? Hadi kalk gidiyorsun demek ne demek? Nasıl, nereye, ne zaman?

Susun, sormayın! Size sadece göçmek düşer. Ama toprağından ama hayatından. Ama başka ülkeye ama başka toprağa...

Tarih mi göçlerle yazılır, göçler mi tarih yazdırır?

Tarihte mübadele çok enderdir. Ancak göç süreklidir. Kıtlıktan kırılır göçersin, savaştan kaçar göçersin, coğrafyadan yılar göçersin, ekonomi boğazını sıkar göçersin, iklimden bıkar göçersin, rahat batar göçersin, sıkılır göçersin, beladan kaçar göçersin, mecbur kalır göçersin, mübadelede olduğu gibi zaruriyetten göçersin. Göç yolları taşlı topraklı dikenlidir, hayatta kalmak adına hepsine katlanırsın. 

Kaçmasan, göçmesen kim bilir nasıl yaşayacaksındır ya da belki hiç yaşamayacaksındır...

Biz bugün buradayız, yarın kim bilir neredeyiz?

Günümüzde dünya karılıp katılır ve büyük nüfuslar yer değiştirirken bu insanların hepsi kendi öyküsünü yazıyor. Bazıları derin suların dibinde, bazıları bir ümidin peşinde, hayatta kalma derdinde.

Gidecekler, kalacaklar, kök salacaklar. Geçen o günleri, gördükleri bir rüya gibi, izledikleri bir film gibi anlatacaklar. 

Her şey biraz kül biraz duman olup havaya savrulacak.

Ve dünya; üzerinde yaşayan minik insancıklardan habersiz, kendi bildiğince dönmeye devam edecek...

31 Ocak 2026 / C.E.Y.

Göç ve mübadele ile ilgili yazılarım:
İşte benim köklerim / 9 Ekim 2010
Göçün izleri geçmişte mi kalır, geleceğe mi uzanır? / 7 Haziran 2015
Görükle Mübadele Evi’nde birkaç saat / 23 Ekim 2019
Kökünden Sökülmüş Ağaçlar / 3 Şubat 2020
Elveda Güzel Şehrim / 10 Şubat 2023
Gemiler Dolusu Karanfilya / 3 Şubat 2025
Aynı Evden, Ayrı Dünyalara / 31 Ocak 2026

Her mübadele bir yaradır, izi kalır - İlber Ortaylı
Yüzyıllık Sızı - Mübadele / Facebook Fotoğraf/Video Albümü
Mübadele Söyleşileri - Kökünden Sökülmüş Ağaçlar / Facebook Fotoğraf/Video Albümü
Aynı Evlerden, Ayrı Dünyalara / Facebook Fotoğraf/Video Albümü

"Bizi Terhis Etmeyecekler!"

Türk Üniversiteli Kadınlar Derneği TÜKD Bursa Şubesi bursiyerleri yararına Koza Kültür Sanat ve Doğa Derneği katkılarıyla Uğur Mumcu Sahnesi'nde oynanan Muzaffer İzgü'nün "Sınır" oyununu izlerken savaşın anlamsızlığı ve acımasızlığı bir kez daha yüzümüze çarptı.

Yönetmenliğini Kekil Şimşek'in üstlendiği oyunda oyunun kahramanı olan iki asker Yuan ve Mati'yi Mehmet Onur Yavaş ve Serkan Çağrı Taşdemir canlandırdı.

Oyunun adının SINIR olduğunu bilmeme rağmen oyun boyu içimde hissettiğim sızı, oyunun adının da SIZI olacağına hükmetmiş olmalı ki paylaşımlarımda oyunun adını "sızı" yapıverdim. Sonra düzelttim tabii. Düzelttim de, içimin sızısı dinmedi...

Oyunun sonunda TÜKD Bursa Şubesi Başkanı Sibel Özbudak oyunun yönetmeni Kekil Şimşek ile oyuncular Mehmet Onur Yavaş ve Serkan Çağrı Taşdemir'e birer teşekkür belgesi takdim etti. Daha sonra TÜKD Yönetim Kurulu üyeleri, Koza Kültür Sanat ve Doğa Derneği ve TÜKD bursiyerleri hep birlikte bir fotoğraf karesinde ölümsüzleşti.

Nevinyalı ile Sevinyalının Öyküsü

Oyun, sınırda devriye gezen iki askerin diyaloglarından oluşuyordu. Biri Nevinya ülkesinin askeriydi, diğeri Sevinya'nın. Sınırda onlardan başka kimse yoktu.

İki asker sohbet ediyor, çamaşırlarını birbirinin siperinde kurutuyor, birbirlerinin sırtını kaşıyor, şarkılar söyleyip danslar ediyor, yiyeceklerini, içeceklerini, sigaralarını paylaşmakla kalmıyor, hayatlarını, anılarını, özlemlerini, ideallerini de paylaşıyordu. Bazen etrafta dolaşan kuçu kuçu gibi onlar da birbirlerinin tarafına geçiyordu. Kimse kuçuya bir şey sormuyordu, peki ya onlara neden soruluyordu?

Bir seferinde Mati tüfeğini temizlerken Yuan'ın harbisini kullandı da, hallerine güldüler. "Seninki eski, bu daha iyi temizler!" deyip uzatmıştı harbisini Mati'ye Yuan. Komikti evet. Trajikomikti...

O tüfek belki de onu öldürecekti...

Arada telefonları çalıyor ve yukarıdan emir geliyordu. Yukarıdan emirler sertleşmeye başladıkça konuşup gülüşen askerlerin tavrı da değişmeye başladı. Savaşın bitmesi için birinden birinin ölmesi gerekiyordu. Ama kimin? 

"Allah bizim yanımızda!" dedi Yuan. Mati de ona "Allah hem sizinle hem bizimle" dedi. 

Evet, muharebeye başlarken herkes Allah'tan yardım istiyor, herkes Allah'a yalvarıyor, herkes Allah'a dua ediyordu. 

Sonuçta binlerce Allah yoktu. Allah tekti ve acaba kimi seçecekti? Yoksa "İyi olan kazansın!" mı diyecekti? 

Galiba herkesin içinde kendi Allah'ı yaşıyordu...

Mati bu gerginlikte daha gerçekçi, biraz da ümitsiz davranırken Yuan hâlâ savaşın biteceğinin, terhis olup karısının koynuna gireceğinin, çoluk çocuğa karışacağının hayalini kuruyordu. 

"Bizi terhis etmeyecekler!" dedi Mati Yuan'a...

Yuan Mati'yi öldürme derdindeyken, Mati ona eğer kendisini öldürürse katil olacağını söyledi. 

Lakin ne acı ki savaşta katil değil, kahraman olunuyordu.

İki "düşman" arkadaş bir ara arkalarında duran göğsü teneke madalyalı, omzu bol pırpırlı komutanlarının asık suratlarını, patlıcan burunlarını, kepçe kulaklarını görmemek için portrelerin üzerini örttüler. Biliyorlardı ki her pırpır, her madalya bir can alış demekti.

Onlar birbirlerine kıyamadılar.

Ne vardı ki savaşacak... Şöyle neşe içinde yaşamak varken...

Savaşın kazananı olmaz!

Tarihe kazınan, kiminin hanesine büyük zafer, kiminin hanesine büyük yenilgi olarak yazılan savaşlarda yüzyıllardır gencecik insanlar öldü. Sevdiğine kavuşmak isteyen, öğretmen olmak isteyen, çiftçi olmak isteyen, yazar olmak isteyen, hepsi bir yana, sadece yaşamak ve büyümek isteyen gençlerdi onlar. 

Büyümez ölü çocuklar mı dediniz? Haklısınız. Onlar hiç büyümedi. Büyüyünce ne olacaksın sorusu onlara sorulduysa da cevapları havada asılı kaldı.

Kimsenin doğru düzgün yenişemediği ve çamur içindeki siperlere sıkışıp kalan Birinci Dünya Savaşı'nı Alman bir askerin ağzından anlatan "Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok" kitabını hatırlarsınız. Gençleri savaştan soğutuyor diyerek toplatılan kitapta Erich Maria Remarque, Alman askeri Paul'ün duygularını anlatırken içiniz sızlar.

Paul sadece Paul değildir. Adı ne olursa olsun savaşlarda ölen milyonlarca gençtir...

Çanakkale'de, Sarıkamış'ta, Sakarya'da tertemiz alnından vurulmuş yatan yüzbinlerden biridir. Onlar, yüzü gözü dağılmış, kolu bacağı kopmuş, insanlık onuru yerle bir olmuş, hayal kurmaya dahi mecali kalmamış, yaşamak için öldürmesi gerektiğini söyleyen "büyükler"in, eline silah tutuşturduğu yeniyetmelerdendir.

Oysa Kırkpınar'da güreşen pehlivanlar gibi "büyükler" çıksa şöyle bir meydane, olsa hepsi birbirinden merdane, bir de er meydanında görsek kendilerini.

Kim haklı kim değil meselesi değil mesele. Sorunlar daha çok insan öldürerek değil, masada çözülür. Masayı devirmek ve masadan kalkmak iş değildir. Çünkü eninde sonunda o masaya oturulur. Masaya oturana kadar geçen sürede ise binlerce Paul can verir...

Birinci Dünya Savaşı ve devamında Kurtuluş Savaşı henüz iki nesil arkamda, İkinci Dünya Savaşı ise bir nesil arkamdayken, dünyanın aklını başına toplayıp sessizleştiği günlerde büyüyen biri olarak geldiğimiz duruma bakıyorum da, bu sessizliğin fazla uzadığını düşünenlerin dünyayı tekrar ateşe atmaya çalıştığını görüyorum.

Yaşını başını almış ama aklını başına almamış adamların (ya da BİR-İKİ adamın) savaş çığlıkları atarak "Burayı da alacam, burası da benim olsun, burayı da istiyorum!" diye tutturması, ona höt buna zöt demesi, uluslararası ilişkileri bam bam bam yürütmesi, büyük bir kibir ile onu bunu aşağılaması tarihe bakalım nasıl geçecek.

Geçmişten ibret almayan, öngörüsüz, insafsız, çıkarcı, sömürgeci, hırslı, aklı öncelemeyen bir anlayış ile daha çok can heba olup gider.

Kendimizi bir anda içinde bulduğumuz Siber Çağ'da savaşlar eskisi gibi mi olacak, yoksa insanlar teknoloji marifetiyle bir anda ve sessizce mi yok edilecek bilmem...

Bildiğim fazlalaştığımız, dünyaya sığamadığımız ve huzurla yaşayamadığımızdır.

Yani bu anlayıştan asla terhis olamadığımızdır!

29 Ocak 2026 / C.E.Y.

Tarkan, A-Acayipsin!

Tarkan konserleri dolup taşıyor. 
90'larda Tarkan'ı dinleyen kesim şimdi artık hayatını kazanmış kesim ve onlar Tarkan konserlerine gidip hayatla ilk tanıştıkları şarkıları bir kez daha dinlemek, 90'ları ve haliyle gençliklerini, ilk aşklarını bu şarkılarla bir kez daha yaşamak, şimdi artık çok gerilerde kalmış olan o muhteşem duygularını yakalamak istiyorlar. Bunun için büyük rakamlar ödemek onlara koymuyor. Çünkü yaşadıkları duygunun bedeli yok... 

Tarkan'ın performansı, sahne hakimiyeti, dansları, izleyiciyi nasıl coşturacağını gayet iyi bilmesi, ceketini değiştirirken sergilediği beden dili bile profesyonelliğinin göstergesi.
Ayrıca sahneye gelen sürpriz isimler de heyecanı kat be kat arttırıyor. 
Ayrıca sahne, ışık ve ses sistemi karşıdan bile insanı etkiliyor.
Sosyal medyada karşıma çıkan videolarda ben de etkileniyorum, ben de o gençlerle aynı duyguları yaşıyorum.
Haliyle 90'larda ben de (daha) gençtim. 🙂

29 Ocak 2026 / C.E.Y.

Bursa'nın Otomotiv Tarihi

Bursa Sanayicileri ve İşinsanları Derneği (BUSİAD) tarafından Dr. Murat Kuter’e ısmarlanan ve BUSİAD Yayınlarından çıkan “Bursa Otomotiv Tarihi” kitabının tanıtım toplantısı Podyum Davet'te yapıldı.

Kitabın tanıtım toplantısına BUSİAD üyeleri, sektör temsilcileri, otomotiv dünyasında önemli görevlerde bulunmuş kişiler katıldı. Toplantının açılış konuşmasını yapan BUSİAD Yönetim Kurulu Başkanı Buğra Küçükkayalar, BUSİAD’ın bir düşünce kuruluşu ve yayınevi gibi çalıştığını, son olarak Kültür ve Turizm Bakanlığından, yayıncılık için ISBN numarası aldıklarını söyledi. Aslında yayıncılıkları yeni değildi. Yayın hayatına 1980’lerde başlayan BUSİAD’dan Bakış Dergisi hâlâ yayımlanıyordu. (BUSİAD'ın 1978 yılındaki kuruluşundan kısa bir süre sonra, Ekim 1982'de 'BUSİAD'dan Bakış'ın ilk sayısı çıkar. Dergi şu an elektronik olarak yayımlanıyor.)

Buğra Küçükkayalar

“Bursa Otomotiv Tarihi” kitabının salt bir kitap olmanın ötesinde Bursa’nın ve hatta Türkiye’nin kalkınmasında çok önemli bir yer tutan otomotiv sektörüne, 70 yıla yakın bir süredir emek vermiş insanlarımıza bir saygı duruşu olduğunu söyleyen Buğra Küçükkayalar, Bursa ve Türkiye’de otomotiv sanayinin gelişmesinde önemli katkıları olan dönemin Sanayi ve Ticaret Bakanı merhum Mehmet Turgut ve yine dönemin Bursa Ticaret ve Sanayi Odası’nın efsane Genel Sekreteri merhum Ergun Kağıtçıbaşı’nı özel olarak anmayı ihmal etmedi. Bursa, yetenekli ve çalışkan insanlar şehriydi.

Küçükkayalar'ın ardından kitabın yazarı Gazeteci-Yazar Dr. Murat Kuter bir sunum yaparak dünyada ve Bursa’da otomotiv sanayinin gelişimini, o süreçte yaşanan anılar eşliğinde aktardı. 

Programın sonunda Tofaş’ta kurucu İnsan Kaynakları Direktörü olan Yalçın İpbüken ve Oyak-Renault’un uzun yıllar Muhasebe Müdürlüğünü yapmış olan Alpay Şar kısa birer konuşma yaparak kitaptan duydukları memnuniyeti belirttiler.

Dr. Murat Kuter

“Bursa Otomotiv Tarihi”

Kitap, Bursa’nın en önemli sektörlerinden biri olan otomotiv sektörünün tarihçesini anlatıyor. Tekerleğin icadından elektrikli otomobile uzanan yolculuğun anlatıldığı kitapta Bursa'nın önemi, Bursa'da kurulan ilk fabrikalar, yan sanayii ve tedarik zincirinin gelişimi epey detaylı resmedilmiş. Üç buçuk yıl süren bu çalışmaya Bursa'nın yakın tarihine vakıf, çoğu sanayici olan, isimler bilgileri ve anılarıyla katkı sağlamış. 

Kitapta Karsan'dan Tofaş'a ve Renault'a, Borçelik'ten Grammer'e, Valeo'dan Bosch'a, Aplas'tan Asil Çelik'e, Akia'dan Togg'a, Bursa'da faaliyet gösteren ne kadar şirket varsa yer verilmiş. İlk dönem at arabalarının hikâyesi, araba ressamlığı dahil unutulmamış. 

Tophane Endüstri Meslek Lisesi'nden Bursa Otomotiv Lisesi'ne eğitim kurumları, eğitim veren fabrikalar, otomotivle ilgili çeşitli dernekler ve Tofaş Anadolu Arabaları Müzesi de kitaptaki yerini almış.

Epey derinlikli bir çalışma olan kitabın tanıtım toplantısında Murat Kuter bizlere Bursa'nın otomotiv sektörüne girişini, Tofaş ve Renault'un kuruluşunu, yan sanayinin gelişimini ve Türkiye'nin ilk organize sanayi bölgesinin Bursa'da açılışını geçmişten bugüne kısa bir yolculuk ile anlattı.

Yerli Üretim • Millî Üretim

Türkiye'de ilk yerli araba 1929 yılında, şimdi Galataport'un olduğu (o dönemdeki serbest bölge) yerde Ford tarafından (Ford T modeli olarak) üretiliyor. Ancak 1930’lu yıllarda yaşanan Büyük Buhran üretimin devamına izin vermiyor ve çalışma 1934'te sonlanıyor. Fabrikanın bir kısmı Romanya'ya bir kısmı da Mısır'a taşınıyor.

Serbest gazeteci olarak çalışan Norbert Stevenson'un tasarımı olan NOBEL ise, Türkiye'de 1958-1961 yılları arasında ikinci yerli araba olarak  üretiliyor.

1961 yılında dönemin devlet başkanı Cemal Gürsel'in emriyle, Türk mühendisler tarafından Türkiye'de tasarlanıp geliştirilen ilk otomobil üretiliyor, Gürsel'in isteği üzerine araca Devrim adı veriliyor. 135 günde geliştirilen ve 4 tane üretilen otomobiller için 3 farklı tipte 10 adet motor üretiliyor. Ancak araç yatırımcı desteği bulamıyor ve seri üretime geçemiyor. 

Üçüncü yerli otomobil olan Zafer de daha doğmadan ölüyor.

14. ve 15. dönem Bursa Milletvekili olan ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı görevlerinde bulunan Mehmet Turgut, Anadol'un yapımı için OTOSAN'ı TBMM'den geçiriyor. 

Sene 1966. Türkiye'nin ilk organize sanayi bölgesi Bursa'da açılıyor.

Yine 1966 yılında Otosan, İngiliz Reliant firmasına prototipini hazırlattığı fiberglas gövdeli, iki kapılı, bütün mekanik parçaları Ford'dan alınan, adı açılan bir yarışma ile belirlenen otomobilini, yani Anadol'u üretmeye başlıyor. Bu arada üretilen ilk Türk spor araba Anadol STC 16'dır. Sene 1973'tür, tasarım Bursalı Eralp Noyan'a aittir. 

1968 yılında Tofaş kuruluyor. Fabrika 1971 yılında Murat 124 modelini İtalyan Fiat lisansı ile üretmeye başlıyor. 

1969 yılında kurulan Oyak Renault, 1971 yılında ilk modeli olan Renault 12'yi Oyak Fransız Renault lisansıyla üretiyor.

(Murat Kuter'in bu iki fabrikanın kuruluş aşamalarının anlatımını Facebook videosu olarak izleyebilirsiniz.)

1960’lı yıllarda Fiat marka on adet otobüsün sac karoserini, İnan Kıraç’ın teşvikleri ile çekiç kullanarak üreten Kemal Coşkunöz, daha sonra yine çekiç ile iki adet kamyon şoför mahalli yapar. 1966 yılında dönemin Sanayi Bakanı Mehmet Turgut’un öncülüğünde, Kemal Coşkunöz ve Talat Diniz’in çabaları ile 269 ortaklı “Bursa Otomontaj ve Karoseri A.Ş. / KARSAN" OSB'de kurulur. Burada montajı yapılan ilk araç Mercedes N 1300'dür.

Gemlik'teki ilk Türk elektrikli araba fabrikasının yapımına 18 Temmuz 2020'de başlandı. İlk TOGG, 29 Ekim 2022 tarihinde "Anadolu Kırmızısı" rengiyle üretim bandından indi.

Murat 124'ün adı neden Murat?

Tofaş'ta banttan çıkacak ilk araca isim aranmaktadır. Nilüfer mi olsun, Ova mı olsun, Uludağ mı olsun derken Bursa'nın gelişimi için Murat Hüdavendigar'ın büyük katkısı olduğu söylenir. 

Bunu duyan İtalyan, "Murat olsun!" diyor. Napolyon Bonapart'ın kız kardeşinin eşi hancı bir Kıpçak Türkü'nün oğlu. Sokaktan gelmiş, general olmuş ve Napolyon İtalya'ya girdiğinde kendisini Napoli kralı yapmış. Joachim Napoleon Murat, İtalya'da sevilen bir isim olmuş.

Bizde ise Murat'ın adı Hacı Murat'tır. Bir dönem özel araç ile hacca gitmek serbest bırakılınca Murat 124'üne atlayan kendini hac yoluna vurmuş. Murat da böylece hacı olmuş.

Bazen Koç olmak yetmez

Açılış için İtalya'dan gelen FIAT'ın sahibi Agnelli ailesinden Umberto Agnelli ile Rahmi Koç'un, başkanların da katılacağı açılış töreni için yoğun güvenlik önlemi alan emniyet mensubu tarafından fabrikanın içine arabayla girmelerine izin verilmemesi ile aynı akşam Çelikpalas'ta düzenlenen Tofaş'ın açılış kokteyline katılan Vehbi Koç'un, girişte kendisine isim soran görevliye ismini söylemesi, görevlinin ise davetli listesinde adınız yok demesi hoş birer anı olarak anlatılır.

Gemiye Sığmayan Arabalar

Tofaş ve Renault ürettikleri arabaları ihraç etmeye başlarlar. Oyak Renault ilk ihracatını 20 adet "Renault 12" ile, 1974 yılının Nisan ayında Lübnan'a yapar. Tofaş ise ilk ihracatını 75 adet "Murat 124" ile 1975 yılında Mısır'a yapar. 

Mısır'a gidecek olan otomobiller limana gittiğinde, kendilerini taşıyacak geminin 75 otomobil için küçük olduğu görülür. Türk Loydu olan geminin sahibi Turgut Giray'dır. Kendisine otomobillerin gemiye sığmadığı söylendiğinde problem olmadığını belirtir. Gemiyi ortadan ikiye keser, ortasına parça ekler ve gemiyi uzatır. (Ne! Açılınca uzayan masalar gibi mi? Hay Allah! Başka gemi bulmak daha kolay ve daha masrafsız değil miydi?) Otomobiller gemiye yüklenir ve Mısır'a doğru yola çıkar.

Hem rekabet hem iş birliği

Tofaş'ın fabrika müdürü Süha Oğuz ile Oyak Renault fabrika müdürü Zeki Yağlı bacanaktır. Eşleri iki kız kardeştir. Ailece her zaman birliktedirler. Ancak fabrikalar rakiptir. Oyak Renault motor aksamlarında, Tofaş ise pres ile ilgili aksamlarda yoğunlaşmıştır. Bu arada Tofaş'a bir mil gerekir. Zeki Yağlı Oyak Renault olarak bunu yapabileceklerini söyler. Tofaş Müdürü Süha Bey aranır ve bir araya gelinerek burada bir iş birliği yapılır.

Tofaş Bursa Anadolu Arabaları Müzesi 

Benim de çok sevdiğim Tofaş Bursa Anadolu Arabaları Müzesi, Türkiye'nin ilk araba müzesidir. Bursa Büyükşehir Belediyesi bu alanı müze yapılmak üzere 30 yıllığına TOFAŞ Otomobil Fabrikası'na kiralar.

8 Haziran 2002'de açılan müze, 17 dönüm bahçe içindeki eski bir ipek fabrikasının (İpeker Fabrikası) restore edilmesiyle oluşturulur. Restorasyon, 1998-2002 yılları arasında Mimar Naim Arnas tarafından yapılır.

Bursa'da bir mezarda bulunan ve daha önce Bursa Arkeoloji Müzesi'nde sergilenmekte olan 2600 yıllık bir savaş arabası müzede sergilenen en önemli eserlerden biri.

Müzede Türkiye'nin çeşitli illerinden getirilen kağnılar, at ve öküz arabaları, top arabaları, ot arabası, odun arabası gibi pek çok araba, panyolar, çarklılar, yarım esebey, Briçka gibi tarihi arabalar mevcut. 

Müzede Tofaş üretimi 8 otomobil de yer alıyor. Banttan çıkan 0000001 şasi numaralı ilk arabaları müzede görebilirsiniz.

Umurbey Hamamı, Fayton Kafe, Eski Türk Evi, Fırın ve Baca, Havuz, Dokuma Alanı, Mancınıkhane ve Kozaklık olmak üzere sekiz bölümden oluşan müzede çeşitli etkinlikler düzenleniyor. 

Bursa Seramik Bieanali'ne ev sahipliği yaptığı gibi pek çok çalışmaya kucak açıyor. Müze, bahçesi ve içindeki ulu ağaçları ile Bursa içinde adeta bir vaha hissi yaratıyor, şehre nefes aldırıyor. 

İnegöl Ambulans Müzesi

İnegöl Devlet Hastanesi içinde bulunan İnegöl Ambulans Müzesi beni şaşırttı. Müze sağlık tarihi, ambulans ve oyuncak müzesi olarak 2017 yılında ziyarete açılmış. 2020 yılında da T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından İnegöl Devlet Hastanesi Özel İnegöl Sağlık Tarihi, Ambulans ve Oyuncak Müzesi'' olarak tescillenmiş.

Motor Sporları ve Bursa

1971 yılında Tofaş Otomobil Sporları Kulübü kuruluyor. Başına Ali Sipahi getiriliyor. Oyak Renault ekibi de Tofaş ekibi de 1972 Günaydın Rallisine katılıyor. Oyak Renault, İskender Aruoba ve iki Renault 12 ile 1977 Londra Sydney Rallisine de katılıyor.  

Tofaş Bursa Anadolu Arabaları Müzesi

Son Söz:

Hani "Bizden önce....." diye başlayan cümleler kuruluyor ya, eminim ki o cümlelerin otomotiv kısmı "Bursa Otomotiv Tarihi" kitabı ile yeterince iyi cevaplanacaktır. 

Otomobil Uçar Gider

Hollywood'un "Amerikan Rüyası" kavramını pazarladığı filmlerinde üzeri açık bir arabada saçları uçuşmasın diye başına eşarp bağlamış, gözüne de kocaman güneş gözlüğü takmış bir genç kız, yanında da yakışıklılardan yakışıklı beğen bir delikanlı olurdu. Bazen arabaya doluşup yaygara çıkaranları görürdük o filmlerde, bazen tenha bir yolda tek başına giderken içli bir şarkı eşliğinde hüzne gark olmuş bir karakteri, bazen polisten kaçarken yolların altını üstüne getireni, bazen serserilik edeni, bazen şehri yukarıdan gören bir yere park edip romantizmde sınır tanımayanları. Peki ya konuşan araba Kara Şimşek, onu hatırladınız mı? Ya da Thelma ve Louise, Bonnie ve Clyd, Speed gibi arabanın başrolde olduğu filmleri? Ve tabii ki Küba'daki ABD döneminden kalma antika arabaları?

10 Kasım 2024 • Havana

Atlı arabalar

Tekerleğin icadı, insanın tekerin üzerine binişi, tek tekerli, iki tekerli, üç tekerli, dört tekerli araç haline gelişi uzun bir hikâye.

Arabaya henüz motor takılmadığı dönemlerde geçen hikâyelerde baş karakter at olurdu. 

Ben-Hur filminden hatırlayacağınız Roma dönemi iki tekerli savaş arabaları, dört tekerli kupa arabaları, basit at arabaları ve faytonlar hep at ile çekilirdi. Makine icat olduktan sonra bütün o atlar araba motorunun içine doluştu ve arabanın gücünün kaç beygir olduğu at gücü ile tanımlandı. 

İçinde atların koştuğu arabalar

İskoç mühendis James Watt buhar makinelerinin gücünü atların gücüyle karşılaştırmak için "horsepower-HP" (beygir gücü) terimini kullanır. Watt, bir beygirin bir saniyede belirli bir mesafede ağırlık taşıma kapasitesini temel alarak bu birimi oluşturmuştur. Beygir gücünün şimdiki tanımı "kw". Aracın kaç beygir gücünde olduğunu bulmak için kw ölçüsü 1.341 ile çarpılıyor.

Mesela ben bu tanımı basite indirger ve aracım 1,6 beygir gücündeyse motorun içinde 1600 beygirin yaşadığını düşünürüm. Onları kontak marifetiyle deh diyerek yürütür, fren marifetiyle çüş diyerek zapt ederim. Arada kamçıyı havada şaklatınca vites yükseltir, gemlerini çekince vites küçültürüm. O kadar beygire hâkim olmak zor tabii. Beygir bu, bazen gitmez, bazen durmaz. Yemini suyunu vermek, tımarını, nalını ihmal etmemek lazım. 

Mekanik de aynı. Araç düzenli bakılmazsa çok minik aksam arızası dahi içindekileri ve dışındakileri canından edebilir. 

Malum, son pişmanlık faydasız, giden geri gelmiyor.

Şarjlı arabalar

Atları ve petrol kaynaklı yakıtları bir kenara bıraktık, hibrit araçlar ile hidrojenli araçlar ürettik, şimdi de şarja dayandık. Artık bataryanın üzerinde gidiyor, giderken gözümüzü şarj seviyesinden ayırmıyor, yolumuzun üzerindeki şarj istasyonlarını kaçırmıyoruz. Böylece hem çevreye hem de nakit olarak cebimize epey bir fayda sağlıyoruz. İşletim sistemi, yazılım güncelleme, şarj hızı, kamera sistemi, otonom sürüş ve otonom park ediş ise otomotiv dilindeki yeni terimlerimiz.

Araba konsolu deseniz, konsol değil adeta açık bırakılmış bir dizüstü bilgisayar.

Elektrikli arabaların tarihi

Elektrikli araba hikâyesine şöyle bir göz attığımda epey eski tarihlere gittim. Türkiye'de ilk elektrikli otomobil II. Abdülhamid tarafından İngiltere'de Messrs Immisch&Co şirketine 1888 yılında sipariş edilmiş. Şirketin mühendisleri Magnus Volk ve Moritz Immisch'in özel olarak hazırladıkları bu otomobil ön kısmında tek bir büyük teker yerine birbirine yakın iki küçük tekere sahipmiş. Patenti Immisch tarafından alınan, 20 Amper 48 Volt 1 beygirlik motoru varmış. 

ABD'de elektrikli otomobiller 20. Yüzyıl başlarında Anthony Electric, Baker, Columbia, Anderson, Fritchie, Studebaker, Riker, Milburn ve diğerleri tarafından üretilmiş.

Günümüzde ise Tesla ile başlayan yeni nesil elektrikli otomobil furyası tüm hızıyla devam ediyor. 

BENİM İÇİN OTOMOBİL

Yazının uzunluğundan otomobillere olan merakımı anlamışsınızdır. Benim için otomobil bir amaç değil, hayatıma konfor sağlayan bir araç. 1989 yılında ehliyet aldığımdan bu yana direksiyon elim, tekerlekler ayağım oldu. Ancak toplu taşımanın olduğu yerlerde aracımı hiç sırtımda taşımadım. Bana zaman kazandıracak şartlarda ise kendimi ona taşıttım. 

Bagajı her zaman dolu olan, içinde "yedek" olarak pek çok şey barındıran, bağlandığım ve sık sık değiştirmeden uzun zaman kullandığım, hatta o beni bırakmadan bırakmadığım, ayrılırken bile onu kırmamak için "artık sen eskidin" diyemediğim ve yenisine hemen yüz vermediğim arabamı gün gelip kullanamayacak olmak beni şimdiden üzüyor. 

İlkokul öğretmenim Aynur Vardarlı'nın kadın şoför olarak 70'li yıllarda Karacabey'de kullandığı Anadol zaman zaman bir yerlerde karşıma çıkar. Neredeyse benimle yaşıt olduğuna bakıp, "Vay be, hâlâ yaşıyoruz!" derim ona. Sonra da "60 modeller bir başka!" diye yinelerim.

Öğretmenim vefat edene kadar kendi aracını hep kendinin kullanmış olması ise her zamanki gibi şevk verir bana. Rol model olarak yattığın yerden hâlâ öğretir. 

Lakin trafiğin her geçen gün daha da delirdiği bu keşmekeşte araba kullanmak artık bir cambazlık. Ehliyeti cebine koyan kural tanımazlar bizi canımızdan bezdirdi. Ülkenin değişen profili haliyle trafiğe de yansıdı. Yol verdin vermedin kavgaları cinayetlere uzanıyor. Araçta çocuk mu var, hamile mi var, yaşlı mı var kimse dinlemiyor. Araba üzerine çıkma, camı aç hareketi yapma, ayna kırma, kapı tekmeleme en yaygın maganda hareketleri. 

Arabalarda eskiden levye taşınırdı, şimdi beyzbol sopası. (Beyzbol oynanmayan memlekette neden beyzbol sopası satılıyor diye sormayın.)

Hani insanın bazen "Keşke tekerleği icat etmeseydiniz!" diyesi geliyor da; mesele tekerlekte değil ki, tekerleğin üzerindekinde. 

Ah ah, dede kere dedeniz başımıza icat çıkarmayıp yerinde otursaydı görürdüm hepinizin havasını ya neyse...

25 Ocak 2026 / C.E.Y.

Uğur Ozan Özen ile Bursa Tiyatro Tarihi

Samet Altıntaş • Uğur Ozan Özen • Cihan Taşan

Samet Altıntaş ve Cihan Taşan tarafından hazırlanan 'Bursa Tahtakale Buluşmaları'nın yüz kırk altıncısının konuğu Yazar Uğur Ozan Özen oldu. 17 Ocak 2026 akşamı Bursa Mevlevihanesi'nde izlediğimiz programda Uğur Ozan Özen, Bursa'nın tiyatro tarihini Ahmet Vefik Paşa döneminden başlayarak günümüze kadar getirdi.

Yirmi yıldır "Bursa Tiyatro Tarihi" konusu üzerine tamamen gönüllü olarak çalışan ve bu konu üzerine pek çok makale ve kitap yayımlayan Uğur Ozan Özen, bu konuyu ilk kez sözlü olarak anlatacağını söyleyerek başladı konuşmasına. Sonra da kendisini tanıttı.

14 Aralık 1984 Bursa doğumluydu. Kırk iki yıldır aynı mahallede yaşıyordu. Eğitim hayatına Setbaşı İlköğretim Okulu'nda başlamış, Çelebi Mehmet Lisesi ile devam etmiş ve Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümü’nden mezun olmuştu. İsteyerek ve severek tarih okumuş, yine isteyerek öğretmenlik ya da akademisyenliği seçmemişti. Üniversite devam ederken tarih bölümü onu biraz sıkmaya başlamıştı. Sanki yeni bir şeyler arıyordu.

"Bir oyun seyrettim hayatım değişti!"

Üniversite ikinci sınıfta iken arkadaşının davetiyle gittiği Ankara Devlet Tiyatrosunun Şinasi Sahnesinde izlediği "Sen de Gitme Triyandifilis" oyunu onu tiyatro ile tanıştırdı. Hayatında ilk kez bir tiyatro sahnesi görmüş, ilk kez bir oyun izlemişti.12 Şubat 2005 tarihinde ilk kez izlediği bu tiyatro oyunundan sonra bütün hayatı değişti. Tiyatro onu büyülemişti.

O günün üzerinden yirmi bir yıl geçti. Ozan iki bin beş yüz sayfa beş cilt (dipnotlu, kaynakçalı) "Bursa Tiyatro Tarihi"ni yazdı. Yazılarda Devlet Tiyatrosu, Oda Tiyatrosu, amatör tiyatrolar, özel tiyatrolar, Çocuk Tiyatrosu ve tiyatro üzerine her şey vardı. Sadece kentte değil, ilçelerde kurulan tiyatrolar ve oynanan oyunlar da onun radarındaydı. Hatta benim 70'li yıllarda Karacabey Lisesi'nde okurken üst üste üç yıl rol aldığım tiyatro oyunlarını dahi yazmıştı. Zaten kendisini tanımama da o yazı vesile oldu.

Yazdığı yazıların bir kısmı kitap olarak yayımlandı. Büyük bir kısmı ise henüz kitaplaşmadı.

1879

Uğur Ozan Özen, Bursa Tiyatro Tarihini Ahmet Vefik Paşa'nın Bursa'ya gelmesi, yani 1879 tarihi ile başlatıyordu.

Özen, Şehrengiz'de yayımlanan "Bursa'da İz Bırakanlar" yazısında Ahmet Vefik Paşa'yı şöyle anlatıyor:
"Ahmet Vefik Paşa siyaset adamı, tarih ve dil araştırmalarının yanı sıra çevirdiği ve uyarladığı oyunlarla kültür hayatının en önemli simalarındandır. Dedesi divan çevirmeni Yahya Efendi, babası dışişleri memurlarından Rûhittin Efendi’dir. Ahmet Vefik Paşa, 3 Temmuz 1823’te İstanbul’da doğdu. 1831’de İstanbul’da Mühendishâne-i Berri-i Hümâyun’a girdi. Babasıyla birlikte 1834’te Paris’e gitti ve orada St. Louis Lisesine devam etti. 1837’de İstanbul’a dönünce Tercüme odasına alındı. 1847’de birinci çevirmen oldu. Salnâmenin hazırlanmasını üstlendi. 1851’de Encümen-i Dâniş üyeliğine getirildi. Aynı yıl Tahran’a elçi olarak atandı. 1854’te Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye üyesi oldu. 1860’ta Paris elçiliğine, 1861’de Evkaf nâzırlığına, 1862’de de Darülfünun’da Hikmet-i Tarih müderrisliğine atandı. Aynı yıl, Anadolu Sağ Kol Müfettişi olarak görevlendirildi. Bu vesileyle ilk kez Bursa’ya geldi. Mahmut Nedim Paşa’nın sadrazam oluşundan sonra Rüsumat emini, 1872’de Sadaret müsteşarı ve hemen ardından Maarif nâzırı ve Şura-yı Devlet (bugünkü Danıştay) üyesi olarak atandı. Birinci Meşrutiyet’in ilânından sonra 18 Mart 1877’de toplanan ilk Meclis-i Mebusan’ın başkanlığına seçildi. 27 Mart 1877’de vezir rütbesi verildi. Edirne valisi oldu. Meclis-i Âyân üyeliğine getirildi. 4 Şubat 1878’de Başvekil olarak atandı. Meclis-i Mebusan’ın kapatılmasında sonra 18 Nisan 1878’de görevden uzaklaştırıldı. 4 Şubat 1879’da Hüdâvendigâr valiliğine getirildi. Şikâyetler üzerine hakkında soruşturma açıldı. 1882 yılının Kasım ayında görevden alındı. 30 Kasım 1882’de, yeniden başvekilliğe atandı. Üç gün sonra görevinden alındı. 2 Nisan 1891’de İstanbul’da vefat etti."

Uğur Ozan Özen'in sözlü anlatımıyla devam edelim: 

1879 Öncesi

Ahmet Vefik Paşa'nın Bursa'ya gelmesinden önce İstanbul'da Osmanlı Tiyatrosu adıyla Güllü Agop tarafından kurulan bir tiyatro, 1850'lerde Ermenilerin kurduğu bir tiyatro var. Daha geriye, 1790'lara gidersek, Türk tiyatro tarihi Venedik’te küçük bir Osmanlı toprağı olan San Lazzaro'ya kadar dayanıyor.

1879 Sonrası

Ahmet Vefik Paşa Vali olarak Bursa'ya atandığında Bursa'da yerleşik bir tiyatro yok. Ahmet Vefik Paşa atandıktan birkaç ay sonra Tomas Fasulyeciyan arkadaşlarını (Ahmet Fehim ve Küçük İsmail başta olmak üzere birçok oyuncu) bir araya getirerek turne ile Bursa'ya gelir. Oyun Melek-Zat Bahçesinde oynanır. Ahmet Vefik Paşa oyunu seyreder ve onlara "Size bir tiyatro yaptırayım, burada kalın." der. Kabul ederler. Çünkü artık İstanbul'da oynayacak bir tiyatro yoktur. Tiyatro iki ay sonra yapılır. Tiyatronun özellikleri çok fazla bilinmemekle birlikte, Muammer Değirmendere tarafından "Aman Vali Paşam (Bir Belgenin İzinde) Ahmed Vefik Paşa’nın Bursa Valiliğinden Azil Süreci" adı ile kitap olarak yayımlanan Ahmet Vefik Paşa'nın soruşturma dosyasında tiyatronun hisseli bir kıraathane olduğu bilgisi mevcut. Tiyatronun locaları olduğu biliniyor ama kaç kişilik olduğu bilinmiyor. Fransız taşra tiyatrolarına benzetildiği üzere yaklaşık iki yüz kişilik olduğu düşünülüyor. Tiyatro yılda dokuz ay açık, haftada üç oyun oynanıyor ve oyunlara (Ermenice ve Osmanlıca) bilet satılıyor. Üç yıl boyunca Molière'in oyunları sahneleniyor.  Tiyatro gişe gelirleri ve Ahmet Vefik Paşa'nın özel desteği ile dönüyor. 

Tiyatroya belli bir kişinin adı verilmiyor. Tiyatro devlet ya da belediye tiyatrosu değil. Bursa'da toplam üç yıl kalan kumpanyada yirmi kadar oyuncu çalışıyor. Bu yirmi kişinin on ikisi erkek, sekizi kadın ve kadınların tamamı Ermeni. Erkek oyuncuların ise dördü Türk, sekizi Ermeni. 

Tiyatro, Ahmet Vefik Paşa'nın görevden alınması dolayısıyla 1882 yılında kapatılıyor. 1890 yılında tekrar açılıyor. Ancak Bursa'da oyuncu yetiştiren bir kurum olmadığından tiyatro, bakımsızlıktan çöktüğü 1916 yılına kadar haftada üç ya da dört gün İstanbul'dan turne yapan tiyatrolara veriliyor. Tiyatro, yangında yanmıyor. 1901 Dağıstan doğumlu Bursalı gazeteci Musa Ataş, Hakimiyeti Milliye gazetesinde 1956 yılında yazdığı anılarında, tiyatronun bakımsızlıktan çöktüğü süreci ayrıntılı bir şekilde anlatıyor. 

Ülkede büyük bir tiyatro hareketi başlıyor. Maalesef ki Bursa'da tiyatroyu ne halk ne de valilik sahipleniyor. Halkevi'ne kadar Bursa'da tiyatro hareketi olmuyor.

1927 ve Sonrası

1927 yılında Bursa'da Türk Ocağı Temsil Şubesi  açılıyor. Türk Ocağı, Serbest Cumhuriyet Fırkası'na bağlı, doğrudan CHP'ye bağlı olmayan, hatta yer yer CHP'ye muhalif olan bir yapılanma. 1931 yılında Türk Ocakları Cumhuriyet Halk Fırkası'na devrediliyor. Cumhuriyet Halk Fırkası Temsil Şubesi'nin icraatı pek bilinmiyor. Bursa Halk Evi kurulunca, Cumhuriyet Halk Fırkası Temsil Şubesi 1932 yılında Bursa Halk Evi Temsil Şubesi adını alıyor. Oyuncuların 23'ü kadın 85'i erkek. 23 kadının 20'sinin soyadı bilinmiyor. Bu arada Bursa'da 1879 yılındaki sekiz Ermeni kadın oyuncudan sonra, 1932 yılına, yani Muazzez Kutlay'a kadar kadın oyuncu yok. 

1932-1945 arasında faaliyet gösteren Halk Evi Temsil Şubesi oyunlarını önce Tayyare Sinemasında, sonra Zevk Sinemasında oynuyor. Cumhuriyet Halk Fırkası Temsil Şubesi 1936-1941 yılları arasında çok önemli işlere imza atıyor. Tiyatro daha sonra güç kaybetmeye başlıyor. 1945'ten sonra iyice zayıflıyor. Zevk Sineması 1947'de yanıyor. 1951'de de Halk Evleri kapatılıyor. 

Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu

Bugünkü adıyla "Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu", dönemin Valisi İhsan Sabri Çağlayangil'in eski Halkevi binasını tiyatro haline getirip 1957'de Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü'ne devretmesi ile kuruluyor. 1957-1971 tarihleri arasında turne sahnesi olarak hizmet veriyor. 1971'de Âli Cengiz Çelenk'in müdürlüğü ile yerleşik düzene geçiyor ve kendi kadrosu ile repertuvarını oluşturuyor.

Mimar Münevver Belen

Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu'nun mimarı Türkiye'nin ilk kadın mimarlarından biri olan Münevver Belen'dir. Belen 1937 yılında halkevi binası için düzenlenen mimarlık yarışmasını kazanıyor, 1940 yılında eseri tamamlıyor. Bina, önce halkevi olarak kullanılıyor. 1957'den itibaren ise Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu olarak hizmet veriyor.

Binanın önüne yerleştirilecek bir heykel ile mi olur nasıl olur bilmem ama AVP binasının Münevver Belen'in eseri olduğunun altının iyice çizilmesi gerekiyor. 

"Seyirci nerdeyse tiyatro ordadır"

Büyüyen Bursa'nın kültür sanatla ilgilenen profili Nilüfer ilçesine kaymaya başlayınca, kültür sanat etkinlikleri de Nilüfer'de yoğunlaşmaya başlıyor. Ne acıdır ki şehrin doğusu kültür sanat etkinliklerinden nasibini almıyor.

Söz bitmedi ama yazı bitti

Bu yazıda, Uğur Ozan Özen'in Bursa Tiyatro Tarihi üzerine yaptığı iki saatlik konuşmanın sadece kısa bir bölümünü özetledim. Konuştukça derinleşen, Bursa'daki özel tiyatrolardan oda tiyatrosuna, çocuk tiyatrolarından gençlik tiyatrolarına, şehir tiyatrosundan amatör tiyatrolara, siyasetin sanat üzerin etkisine ve baskısına uzanan sohbetin video kaydını benim sosyal medya hesabımdan konu başlıklı kısa videolar olarak ya da Bursa Tahtakale Buluşmaları'nın YouTube sayfasından yekpare olarak izleyebilirsiniz. İzlerken göreceksiniz ki Uğur Ozan Özen daha bir bu kadar, bir bu kadar, bir bu kadar anlatabilir. Tiyatronun eğrisiyle doğrusuyla, geçmişiyle geleceğiyle bu kadar yoğrulup, ardından gelenlere kaynak olacak çalışmalar bırakmak için çalışmaktan, okumaktan, yazmaktan ve anlatmaktan bıkmaması onun tutkusunun tiyatro olduğunun en açık göstergesi.

Bir Eleştiri • Bir Öneri

Bu kıymetli buluşmaların daha iyi çekimlerle kayıt altına alınması lazım derim ben. Mekânın doğal ışığının yetersizliği, konuşmacının uzaklığı ve kaydın yaka mikrofonsuz yapılması kaydın kalitesini düşürüyor. Kayıt yapmayıp kendi kendimize sohbet edeceksek kabul. Lakin canlı olarak 20-30 kişinin dinlediği bu programların daha geniş kitlelere ulaşmasını istiyorsak, ki ulaşmalı, ekip teknik olarak biraz daha güçlenmeli. Doğal ortamı bozmadan, samimiyeti kaybetmeden, kimsenin görüşünü engellemeden daha iyi kayıtlar alınabilmeli.

24 Ocak 2026 / C.E.Y.

Uğur Ozan Özen - Bursa'da Kültür 
14 Aralık 1984'te Bursa’da doğdu. Setbaşı İlköğretim Okulu, Çelebi Mehmet Lisesi ve Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümü’nden mezun oldu. Yazıları 2007 yılından itibaren Bursa Araştırmaları, Prusa Şehrengiz, Yeşil Bursa, Patikalar, Bursa’da Zaman, Bursa’da Yaşam, Ihlamur, Dergâh, Öykü Kitabevi Fanzini, Bursa Günlüğü, Kulis Tiyatro, Yeni Tiyatro, Bursa Defteri, Toplumsal Tarih, Müteferrika, En Dergi, Varlık dergilerinde, aylık Tiyatro ve Yenişehir, haftalık Bursa Görüş ve Bursa Uludağ, günlük Yeni Dönem gazetelerinde, sozbursa.com ve bursadakultur.org internet sitelerinde yayımlanmıştır. Ekim 2019’da Kulis Tiyatro dergisinin yayın kurulu üyesi, Ağustos 2021’de Tiyatro… Tiyatro… dergisinin Bursa temsilcisi olmuştur. Bursa Oda Tiyatrosu, Mustafakemalpaşa’da Tiyatro, Tiyatroyla Geçen Ömrüm (Hazırlayan), Bursa Devlet Tiyatrosu’nun Efsane Müdürü Âli Cengiz Çelenk, Bir Zamanlar Bursa Devlet Tiyatrosu’nda (Hazırlayan), Bursa’daki Kitapçıların Son Yüzyılı, Bursa Tiyatro Tarihi Araştırmaları, Bursa Tiyatro Tarihi Araştırmaları II, Bursa'da Bir Oda Tiyatrosu Vardı adlı kitapları yazmıştır.

Uğur Ozan Özen - Bursa'nın Tiyatro Tarihi

Uğur Ozan Özen - Söz Bursa 

Uğur Ozan - Tiyatro Özgürleştirir 

Mustafakemalpaşa Kültür ve Sanat Derneği nasıl kuruldu? - Yeni Dönem 

Bursa'da İz Bırakanlar - Şehrengiz